سعید دست افشان- کارشناس ارشد علوم ارتباطات اجتماعی

در دوران کنونی، رسانه‌ها به یکی از ابزارهای اصلی قدرت نرم در نظام بین‌الملل تبدیل شده‌اند. نظم نوین جهانی با بهره‌گیری از سازوکارهای رسانه‌ای و ارتباطی، در پی بازتعریف هویت انسان معاصر بر اساس ارزش‌های مادی و سکولار است. این روند، تهدیدی جدی برای هویت‌های محلی و فرهنگیِ ریشه‌دار همچون فرهنگ آذری در ایران به شمار می‌رود.

این مقاله با رویکردی تحلیلی-پژوهشی می‌کوشد جایگاه رسانه در فرایند جهانی‌سازی فرهنگی را بررسی کرده و در مقابل، ظرفیت‌های معنوی، خانوادگی و مقاومتی آذری ها را به‌عنوان الگویی برای مواجهه‌ی فعال با استکبار فرهنگی و رسانه‌ای تبیین کند.

واژگان کلیدی: رسانه، نظم نوین جهانی، هویت آذری، مقاومت فرهنگی، خانواده، استکبارستیزی.

مقدمه

تحولات فناورانه در عرصه رسانه، مرزهای جغرافیایی و فرهنگی را درنوردیده‌اند و زمینه‌ساز شکل‌گیری فضایی جهانی شده‌اند که ارزش‌های فرهنگی خاصی را در سطح بین‌المللی بازتولید می‌کند. در چنین وضعیتی، رسانه نه صرفاً کانالی برای انتقال پیام، بلکه ابزاری برای بازسازی جهان‌بینی و نظام ارزشی انسان است. نظم نوین جهانی — که با تکیه بر سلطه‌ی رسانه‌ای غرب شکل گرفته — در تلاش است تا از طریق تولید معانی مشترک، فرهنگ‌های محلی و ریشه‌دار را به حاشیه براند و انسان را از هویت‌های بومی، خانوادگی و معنوی‌اش جدا سازد.

رسانه و نظم نوین جهانی

نظم نوین جهانی در عرصه رسانه، به دنبال کنترل جریان اطلاعات و تولید معنا است؛ به‌گونه‌ای که قدرت‌های رسانه‌ای با بهره‌گیری از شبکه‌های خبررسانی، پلتفرم‌های دیجیتال و صنعت سرگرمی، واقعیت اجتماعی را مطابق با منافع خود شکل می‌دهند. تهاجم رسانه‌ای، از منظر جامعه‌شناسی ارتباطات، نوعی «استعمار فرهنگی نوین» است که در آن تسلط فکری جایگزین سلطه‌ی نظامی می‌شود. در این میان، مفهوم مقاومت فرهنگی در برابر چنین هژمونی، اهمیتی دوچندان می‌یابد. هویت و فرهنگ آذری در برابر جهانی‌سازی فرهنگی آذری ها، یکی از اصیل‌ترین اقوام ایرانی، واجد تاریخی سرشار از مبارزه، ایمان و پایبندی به ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی است. نقش مردم آذربایجان در تحولات سیاسی و فرهنگی معاصر ایران – از نهضت مشروطه تا انقلاب اسلامی و دفاع مقدس – مهر تأییدی بر روحیه مقاومت و استقلال‌طلبی آنان است. فرهنگ آذری با تأکید بر خانواده، غیرت، کار و دیانت، بستری مناسب برای مقابله با جریان بی‌ریشه و فردگرای جهانی‌سازی فرهنگی فراهم می‌کند. رسانه‌های محلی و بومی، در صورت برنامه‌ریزی آگاهانه، می‌توانند بازتاب‌دهنده این اصالت باشند و مقابله‌ای فکری و ارزشی با نظم رسانه‌ای غرب ایجاد کنند.

خانواده و معنویت؛ ساختارهای مقاوم فرهنگی از منظر جامعه‌شناسی فرهنگی، یکی از نهادهای کلیدی در بازتولید هویت و ارزش‌هاست. در فرهنگ آذری، خانواده نه تنها محل رشد عاطفی، بلکه مرکز انتقال ایمان، زبان و اخلاق است. معنویت نیز در این فرهنگ نقشی سرشتی دارد؛ پیوندی میان انسان، خداوند و جامعه که در برابر پوچی و ازخودبیگانگی مدرن ایستادگی می‌کند. حفظ این دو نهاد در برابر تهاجم رسانه‌ای جهانی، ضامن بقای فرهنگی و اخلاقی جوامع بومی است.

نتیجه‌گیری: جهانی‌سازی رسانه‌ای نظم نوین جهانی، چالشی بنیادین برای هویت‌های فرهنگی بومی به وجود آورده است. با این حال، فرهنگ آذری با اتکا به ایمان، معنویت و خانواده، قابلیت بالایی در ایجاد «رسانه مقاومت» دارد. تقویت رسانه‌های محلی، آموزش سواد رسانه‌ای و بازآفرینی روایت‌های بومی، راهبردهایی کارآمد برای حفظ هویت و مقابله با سلطه فرهنگی‌اند. نقش آذری ها در این فرایند می‌تواند الگویی الهام‌بخش برای دیگر اقوام ایران و منطقه باشد.